การใส่สายสวนปัสสาวะ ต้องรู้เรื่องอะไรบ้าง ? ตั้งแต่การใช้งานถึงการดูแล

ผู้ป่วยบางคนกลับจากโรงพยาบาลพร้อมสายเล็ก ๆ ที่ต่อจากร่างกายลงมายังถุงปัสสาวะ ทำให้ญาติเริ่มมีคำถามทันทีว่า ต้องดูแลตรงไหนบ้าง สายขยับได้ไหม ปัสสาวะไม่ไหลต้องทำอย่างไร หรือมีเลือดออกนิดหน่อยอันตรายหรือเปล่า

การใส่สายสวนปัสสาวะ มีรายละเอียดมากกว่าแค่การระบายปัสสาวะออกจากกระเพาะปัสสาวะ เพราะหลังใส่แล้ว ผู้ดูแลต้องช่วยรักษาความสะอาด ดูไม่ให้สายพับหรือดึงรั้ง และสังเกตความผิดปกติของทั้งผู้ป่วยและปัสสาวะ Sabaipers จึงรวบรวมประเด็นที่คนดูแลมักเจอไว้ในบทเดียว โดยส่วนที่เป็นการใส่ เปลี่ยน หรือแก้สายสวนโดยตรงควรให้บุคลากรที่ได้รับการฝึกเป็นผู้ดำเนินการ

การใส่สายสวนปัสสาวะ คืออะไร?

การใส่สายสวนปัสสาวะ คือการนำท่อสำหรับระบายปัสสาวะผ่านทางท่อปัสสาวะเข้าสู่กระเพาะปัสสาวะ เพื่อให้ปัสสาวะสามารถไหลออกมาได้ ในกรณีที่ต้องคาสายไว้ ปัสสาวะจะไหลผ่านสายเข้าสู่ถุงรองรับที่ต่อเป็นระบบปิด

สายที่หลายคนเรียกว่า สายฉี่ สายปัสสาวะ หรือ Foley Cath จึงไม่ได้หมายถึงถุงปัสสาวะ ตัวสายอยู่ภายในระบบทางเดินปัสสาวะ ส่วนถุงที่เห็นอยู่ด้านนอกทำหน้าที่รองรับปัสสาวะที่ไหลออกมา

ศิริราชอธิบายว่าการคาสายสวนอาจใช้กับผู้ที่ไม่สามารถถ่ายปัสสาวะเอง ผู้ที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ ผู้ป่วยบางรายหลังผ่าตัด หรือผู้ที่มีปัญหาระบบทางเดินปัสสาวะ โดยระยะเวลาที่ต้องคาสายขึ้นอยู่กับเหตุผลและสภาพของผู้ป่วยแต่ละราย

หากสงสัยเรื่องอุปกรณ์ที่ต่อจากสายลงมา สามารถอ่านต่อเรื่อง ถุงฉี่ผู้ป่วยและวิธีดูแล Urine Bag ได้โดยตรง

ทำไมผู้ป่วยบางคนจึงต้องใส่สายสวนปัสสาวะ

สายสวนไม่ควรถูกใช้เพียงเพราะทำให้ดูแลสะดวกขึ้น แต่ควรมีข้อบ่งชี้ที่เหมาะสม CDC แนะนำให้ใช้สายสวนเฉพาะเมื่อมีความจำเป็นและถอดออกเมื่อไม่จำเป็นแล้ว เพราะการคาสายนานขึ้นเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อและภาวะแทรกซ้อน

ตัวอย่างสถานการณ์ที่อาจพบ ได้แก่

• ปัสสาวะคั่งหรือไม่สามารถปัสสาวะออกเองได้
• ต้องระบายปัสสาวะในผู้ป่วยบางรายหลังผ่าตัด
• ต้องติดตามปริมาณปัสสาวะอย่างใกล้ชิดตามข้อบ่งชี้ทางการแพทย์
• มีโรคหรือภาวะที่ทำให้การระบายปัสสาวะผิดปกติ
• ผู้ป่วยบางรายมีความจำเป็นต้องคาสายต่อเนื่องตามแผนการรักษา

ในกรณี ปัสสาวะคั่งเฉียบพลัน NIDDK ระบุว่าบุคลากรทางการแพทย์อาจระบายปัสสาวะด้วยสายสวนทันที เพื่อลดความเจ็บปวดและช่วยป้องกันความเสียหายต่อกระเพาะปัสสาวะและไต หากต้องการทำความเข้าใจอาการนี้เพิ่มเติม สามารถอ่านเรื่อง ภาวะปัสสาวะคั่ง หรือ Urinary Retention ได้

Foley Cath คืออะไร ต่างจากสายสวนปัสสาวะทั่วไปไหม?

Foley Catheter หรือ Foley Cath เป็นสายสวนชนิดคาอยู่ในกระเพาะปัสสาวะ มีบอลลูนบริเวณปลายสายที่ใช้ช่วยยึดให้อยู่ในตำแหน่งหลังบุคลากรทางการแพทย์ใส่เรียบร้อยแล้ว

ในภาษาพูด คนดูแลจึงอาจใช้หลายคำแทนกัน เช่น

1. ใส่สาย Foley
2. ใส่สายสวน
3. ใส่สายฉี่
4. ใส่ท่อปัสสาวะ
5. ติดสายสวนปัสสาวะ

แต่สายสวนปัสสาวะไม่ได้มีเฉพาะ Foley เท่านั้น ยังมีการสวนเป็นครั้ง ๆ หรือวิธีอื่นตามความจำเป็นของผู้ป่วย จึงไม่ควรเปลี่ยนชนิดสายหรือรูปแบบการใช้งานเองโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากทีมรักษา

ใส่สายสวนปัสสาวะผู้หญิงกับผู้ชายต่างกันอย่างไร

ความแตกต่างหลักมาจากสรีระของท่อปัสสาวะ ผู้หญิงและผู้ชายมีความยาวและตำแหน่งของท่อปัสสาวะต่างกัน ทำให้การใส่และการยึดสายหลังใส่มีรายละเอียดไม่เหมือนกัน

1. การใส่สายสวนปัสสาวะผู้หญิง

ท่อปัสสาวะของผู้หญิงสั้นกว่าและอยู่บริเวณใกล้ช่องคลอด การใส่จำเป็นต้องแยกตำแหน่งทางกายวิภาคให้ถูกต้องและรักษาเทคนิคปราศจากเชื้อ

หลังใส่แล้ว แนวทางศิริราชระบุให้ตรึงสายโดยไม่ให้ตึงหรือดึงรั้ง ซึ่งตำแหน่งตรึงในผู้หญิงแตกต่างจากผู้ชาย

2. การใส่สายสวนปัสสาวะผู้ชาย

ท่อปัสสาวะผู้ชายมีความยาวกว่า และผู้ชายบางรายอาจมีปัญหาต่อมลูกหมากโต ท่อปัสสาวะตีบ หรือการอุดกั้นที่ทำให้ใส่สายได้ยากขึ้น ศิริราชระบุว่ากรณีที่ใส่สายไม่ได้จากการตีบหรือการอุดกั้น อาจต้องใช้วิธีรักษาอื่นโดยแพทย์ ไม่ควรฝืนใส่สายด้วยแรง

ดังนั้นแม้จะมีคนค้นคำว่า วิธีใส่สายสวนปัสสาวะหญิง หรือวิธีใส่สายสวนชาย การสอดสายจริงไม่ควรเรียนจากข้อความบนเว็บไซต์แล้วทดลองทำเอง CDC แนะนำให้การใส่สายสวนเป็นหน้าที่ของผู้ที่ได้รับการฝึกและรู้เทคนิคการใส่และดูแลอย่างถูกต้อง โดยในสถานพยาบาลต้องใช้เทคนิคปลอดเชื้อและอุปกรณ์ปราศจากเชื้อ

หลังใส่สายสวนแล้ว ผู้ดูแลที่บ้านต้องดูอะไรเป็นหลัก

ตอนกลับบ้าน งานของผู้ดูแลส่วนใหญ่ไม่ใช่การยุ่งกับตัวสาย แต่เป็นการช่วยให้ระบบระบายปัสสาวะทำงานได้ตามปกติและลดการปนเปื้อน

1. ล้างมือก่อนและหลังสัมผัสระบบ

ก่อนและหลังดูแลสายหรือถุงปัสสาวะควรทำความสะอาดมือ โดยเฉพาะหลังสัมผัสปัสสาวะหรือวาล์วระบาย ศิริราชและ CDC ต่างให้ความสำคัญกับการทำความสะอาดมือในการดูแลระบบสายสวน

2. อย่าปล่อยให้สายพับ งอ หรือตึงรั้ง

ลองไล่ดูแนวสายตั้งแต่ตัวผู้ป่วยลงมาถึงถุง หากผู้ป่วยนอนทับสาย สายพาดขอบเตียง หรือเกิดการพับงอ ปัสสาวะอาจไหลได้ไม่สะดวก

CDC แนะนำให้รักษาการไหลของปัสสาวะอย่างต่อเนื่องและไม่ให้สายหักพับ ส่วนแนวทางศิริราชระบุว่าควรดูแลไม่ให้สายตึงรั้งหรือหลุด

3. ถุงปัสสาวะต้องอยู่ต่ำกว่ากระเพาะปัสสาวะ

ถุงไม่ควรวางบนเตียงหรือยกสูงกว่าตำแหน่งกระเพาะปัสสาวะ และไม่ควรวางสัมผัสพื้น เพราะระบบอาศัยแรงโน้มถ่วงช่วยให้ปัสสาวะไหลลงถุง

หลักนี้ตรงกันทั้งแนวทางของศิริราชและ CDC

4. รักษาระบบปิด ไม่ถอดข้อต่อเล่น

สายสวน สายต่อ และถุงรองรับควรเชื่อมต่อเป็นระบบปิด การถอดแยกโดยไม่จำเป็นเพิ่มโอกาสปนเปื้อน หากระบบรั่ว หลุด หรือข้อต่อถูกเปิด ควรติดต่อทีมที่ดูแลเพื่อประเมิน ไม่ควรต่อกลับเองโดยเดา

CDC แนะนำให้คงระบบระบายแบบปิด และหากระบบเสียความสมบูรณ์จากการหลุด รั่ว หรือปนเปื้อน ให้จัดการด้วยเทคนิคที่เหมาะสมโดยผู้ได้รับการฝึก

ทำความสะอาดผู้ป่วยใส่สายสวนอย่างไร?

การดูแลบริเวณอวัยวะเพศและรอบทางออกของสายควรเน้นความสะอาดและลดการระคายเคือง โดยไม่จำเป็นต้องใช้น้ำยาฆ่าเชื้อแรง ๆ เป็นประจำ

แนวทางของรามาธิบดีระบุให้ดูแลบริเวณ perineum ด้วยน้ำและสบู่อ่อนในการดูแลประจำวัน และไม่จำเป็นต้องใช้น้ำยาทำลายเชื้อเป็นกิจวัตร

ทำความสะอาดตามวิธีที่โรงพยาบาลสอนไว้

ซับผิวบริเวณรอบสายให้สะอาดและแห้ง

ไม่ดึงหรือหมุนสายโดยไม่จำเป็น

หลังถ่ายอุจจาระควรทำความสะอาดเพื่อลดการปนเปื้อน

ไม่ทาครีม แป้ง หรือน้ำยาเอง หากทีมรักษาไม่ได้แนะนำ

หากบริเวณรอบสายมีรอยแดง บวม เจ็บ มีสิ่งคัดหลั่ง หรือเกิดความผิดปกติ ควรแจ้งพยาบาลหรือทีมรักษาเพื่อประเมินเพิ่มเติม

หากผู้ป่วยติดเตียงและต้องดูแลหลายด้านพร้อมกัน สามารถอ่าน แนวทางเลือกอุปกรณ์ขับถ่ายสำหรับผู้ป่วยติดเตียง ประกอบได้

เปลี่ยนสายสวนปัสสาวะเองที่บ้านได้ไหม

ไม่ควรเปลี่ยนเองเพียงเพราะครบจำนวนวันที่อ่านมาจากอินเทอร์เน็ต

CDC ไม่แนะนำให้เปลี่ยนสายสวนหรือถุงระบายตามรอบเวลาตายตัวสำหรับทุกคน แต่ให้พิจารณาจากข้อบ่งชี้ เช่น การติดเชื้อ การอุดตัน การรั่ว หรือระบบปิดเสียความสมบูรณ์ รวมถึงแผนที่ทีมรักษากำหนด

ในบางกรณี ผู้ป่วยหรือญาติอาจได้รับการฝึกเฉพาะจากบุคลากรทางการแพทย์ให้ดูแลหรือสวนเป็นครั้ง ๆ ที่บ้าน แต่ไม่ควรนำคำแนะนำของผู้ป่วยรายหนึ่งไปใช้กับอีกคน เพราะชนิดสาย โรค และแผนการรักษาอาจต่างกัน

เปลี่ยนสายสวนปัสสาวะเองที่บ้านได้ไหม

ไม่ควรเปลี่ยนเองเพียงเพราะครบจำนวนวันที่อ่านมาจากอินเทอร์เน็ต CDC ไม่แนะนำให้เปลี่ยนสายสวนหรือถุงระบายตามรอบเวลาตายตัวสำหรับทุกคน แต่ให้พิจารณาจากข้อบ่งชี้ เช่น การติดเชื้อ การอุดตัน การรั่ว หรือระบบปิดเสียความสมบูรณ์ รวมถึงแผนที่ทีมรักษากำหนด

ในบางกรณี ผู้ป่วยหรือญาติอาจได้รับการฝึกเฉพาะจากบุคลากรทางการแพทย์ให้ดูแลหรือสวนเป็นครั้ง ๆ ที่บ้าน แต่ไม่ควรนำคำแนะนำของผู้ป่วยรายหนึ่งไปใช้กับอีกคน เพราะชนิดสาย โรค และแผนการรักษาอาจต่างกัน

ใส่สายสวนปัสสาวะแล้วปัสสาวะไม่ออก ต้องทำอย่างไร?

หากปัสสาวะหยุดไหล อย่าเพิ่งสรุปว่าสายตัน และไม่ควรรีบถอดหรือดันสาย

เริ่มจากดูสิ่งที่มองเห็นได้ก่อน:

1. สายพับหรืองอหรือไม่
2. ผู้ป่วยนอนทับสายหรือเปล่า
3. ถุงอยู่ต่ำกว่ากระเพาะปัสสาวะหรือไม่
4. ถุงเต็มหรือยัง
5. มีปัสสาวะรั่วออกข้างสายหรือไม่

หากจัดตำแหน่งแล้วปัสสาวะยังไม่ไหล ผู้ป่วยปวดท้องน้อย กระสับกระส่าย หรือสงสัยว่าสายอุดตัน ควรติดต่อพยาบาลหรือสถานพยาบาล ไม่ควรใช้ของสอดเข้าไปหรือสวนล้างสายเอง

NHS ระบุว่าการอุดตันเป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้ และควรขอคำแนะนำทางการแพทย์หากสงสัยว่าสายถูกอุดตัน

ใส่สายสวนปัสสาวะแล้วมีปัสสาวะซึมรอบสาย เกิดจากอะไร

• การมีปัสสาวะรั่วออกข้างสาย หรือที่เรียกว่า bypassing อาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น กระเพาะปัสสาวะบีบเกร็ง มีการอุดตัน หรือมีแรงดันภายในระบบ
• NHS ระบุว่าการรั่วรอบสายสามารถเกิดจาก bladder spasm หรือสายอุดตันได้ จึงไม่ควรแก้ด้วยการดันสายเข้าไปเพิ่มหรือเปลี่ยนเป็นสายขนาดใหญ่ขึ้นเอง
• ถ้าพบรั่วต่อเนื่อง ให้เช็กก่อนว่าสายไม่พับและถุงระบายได้ตามปกติ จากนั้นติดต่อพยาบาลหรือทีมรักษาเพื่อหาสาเหตุ

ใส่สายสวนปัสสาวะมีเลือดออก อันตรายไหม

เลือดเล็กน้อยอาจพบได้ในบางช่วงหลังมีการใส่หรือมีการระคายเคือง แต่ไม่ควรมองว่าเลือดทุกแบบเป็นเรื่องปกติ

ถ้ามีเลือดออกมากขึ้น เห็นลิ่มเลือด ปัสสาวะเป็นสีแดงต่อเนื่อง มีอาการปวด หรือปัสสาวะเริ่มไหลไม่สะดวก ควรให้บุคลากรทางการแพทย์ประเมิน เพราะเลือดหรือตะกอนสามารถเกี่ยวข้องกับการระคายเคือง การติดเชื้อ หรือทำให้ระบบระบายอุดตันได้ NHS แนะนำให้รีบขอคำแนะนำหากพบเลือดหรือลิ่มเลือดจำนวนมากในระบบสายสวน

หากต้องการดูความแตกต่างของปัสสาวะสีแดงกับภาวะอื่น สามารถอ่าน ฉี่เป็นเลือดเกิดจากอะไร เพิ่มเติมได้ แต่ในผู้ป่วยที่ใส่สายสวนและมีเลือดออกควรประเมินร่วมกับอาการจริง ไม่ควรตัดสินจากสีอย่างเดียว

สายสวนปัสสาวะหลุด ต้องใส่กลับเองไหม

• ไม่ควรดันสายเดิมกลับเข้าไปเอง หากสายหลุดออก บางกรณีจำเป็นต้องใส่กลับโดยเร็ว ขณะที่บางรายอาจไม่จำเป็นต้องคาสายต่อแล้ว จึงต้องดูเหตุผลที่ใส่สายเดิมและสภาพของผู้ป่วย
• แนวทาง NHS แนะนำให้ติดต่อทีมพยาบาลหรือสถานพยาบาลเมื่อสายสวนหลุด เพื่อให้ประเมินว่าต้องใส่ใหม่หรือจัดการอย่างไรต่อ
• ถ้าสายถูกดึงออกแล้วมีเลือดออกมาก ปวดมาก หรือผู้ป่วยไม่สามารถปัสสาวะได้ ควรได้รับการประเมินโดยเร็ว

ภาวะแทรกซ้อนจากการใส่สายสวนปัสสาวะ มีอะไรบ้าง?

ภาวะที่คนมักนึกถึงเป็นอันดับแรกคือการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะที่สัมพันธ์กับสายสวน แต่ยังมีปัญหาอื่นที่ผู้ดูแลควรสังเกตด้วย

ปัญหาที่พบ	สิ่งที่ผู้ดูแลอาจสังเกต
การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ	ไข้ หนาวสั่น อาการผู้ป่วยเปลี่ยน ปวด หรือปัสสาวะผิดปกติ
สายอุดตัน	ปัสสาวะไม่ลงถุง ถุงว่างผิดปกติ หรือปวดท้องน้อย
ปัสสาวะรั่วรอบสาย	มีความเปียกทั้งที่สายยังคาอยู่
กระเพาะปัสสาวะบีบเกร็ง	ปวดหรือเกร็งบริเวณท้องน้อย
การบาดเจ็บต่อท่อปัสสาวะ	มีเลือด เจ็บ หรือเกิดหลังสายถูกดึงรั้ง
สายหลุด	ตัวสายเคลื่อนหรือหลุดออกจากตำแหน่ง

อาการแบบไหนไม่ควรรอดูเอง

ผู้ดูแลควรติดต่อโรงพยาบาลหรือทีมรักษาหากพบสถานการณ์ เช่น

• ปัสสาวะหยุดไหลและแก้เรื่องสายพับหรือตำแหน่งถุงแล้วไม่ดีขึ้น
• ผู้ป่วยปวดท้องน้อยมากหรือท้องน้อยโป่งผิดปกติ
• มีไข้ หนาวสั่น หรืออาการทั่วไปแย่ลง
• มีเลือดมากหรือลิ่มเลือดในสาย
• สายหลุด
• ระบบสายหรือถุงแตก รั่ว หรือข้อต่อหลุด
• มีปัสสาวะรั่วข้างสายต่อเนื่อง
• ผู้ป่วยมีอาการปวดผิดปกติบริเวณสายสวน

หากไม่แน่ใจว่าเป็นปัญหาที่สาย ถุง หรือปริมาณปัสสาวะ สามารถดูบท ถุงปัสสาวะผู้ป่วยเต็ม ไม่ไหล หรือควรดูแลอย่างไร ประกอบได้ แต่หากมีอาการผิดปกติของผู้ป่วยร่วมด้วยควรติดต่อทีมรักษาโดยตรง

ผู้ป่วยใส่สายสวนยังต้องสังเกตสีและปริมาณปัสสาวะไหม

ควรสังเกต แต่ไม่จำเป็นต้องวินิจฉัยโรคด้วยตัวเอง สิ่งที่มีประโยชน์กว่าการจำว่าสีไหนเป็นโรคอะไร คือดูว่า วันนี้ต่างจากปกติของผู้ป่วยหรือไม่ เช่น ปัสสาวะน้อยลงชัดเจน ขุ่นมากขึ้น มีเลือด มีตะกอนจำนวนมาก หรือปริมาณเปลี่ยนอย่างผิดสังเกต

สำหรับการทำความเข้าใจลักษณะทั่วไป สามารถดู คู่มือสังเกตสีปัสสาวะ เพิ่มได้ แต่ผู้ป่วยที่มีสายสวนควรประเมินร่วมกับการไหลของสาย อาการของผู้ป่วย และคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์

Sabaipers อยากให้ผู้ดูแลจำไว้ก่อนกลับบ้าน

การดูแลผู้ป่วยใส่สายสวนไม่ได้หมายความว่าญาติต้องทำหน้าที่แทนพยาบาล สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดในชีวิตประจำวันคือการ สังเกตและไม่ไปรบกวนระบบโดยไม่จำเป็น

จำง่าย ๆ 5 เรื่อง:

1. สะอาด ล้างมือก่อนและหลังสัมผัสสายหรือถุง
2. ไม่พับ ดูให้ปัสสาวะไหลได้ตามแนวสาย
3. ไม่ดึง จัดสายไม่ให้ตึงรั้งผู้ป่วย
4. ถุงอยู่ต่ำ รักษาระดับถุงให้ต่ำกว่ากระเพาะปัสสาวะ
5. ผิดปกติให้ถาม ไม่ถอด ดัน เปลี่ยน หรือสวนล้างสายเองหากไม่ได้รับการฝึก

Sabaipers เน้นเรื่องการดูแลผู้ป่วยและสุขอนามัยในชีวิตประจำวัน แต่การใส่ เปลี่ยน หรือแก้ปัญหาภายในสายสวนเป็นงานที่ควรทำตามคำแนะนำของแพทย์หรือพยาบาล เพราะการจัดการไม่ถูกวิธีอาจทำให้เกิดบาดเจ็บหรือเพิ่มความเสี่ยงติดเชื้อได้

สรุป การใส่สายสวนปัสสาวะไม่ได้จบหลังใส่สายเสร็จ

การใส่สายสวนปัสสาวะช่วยระบายปัสสาวะในผู้ป่วยที่มีข้อบ่งชี้ แต่หลังจากนั้นการดูแลให้ระบบสะอาด สายไม่พับ ถุงอยู่ในตำแหน่งเหมาะสม และสังเกตความผิดปกติเป็นเรื่องที่ผู้ดูแลมีส่วนช่วยได้มาก

สิ่งที่ไม่ควรทำคือทดลองใส่ ดัน เปลี่ยน หรือสวนล้างสายจากข้อมูลในอินเทอร์เน็ตเอง หากสายตัน หลุด รั่ว มีเลือด หรือผู้ป่วยมีอาการผิดปกติ ควรให้บุคลากรทางการแพทย์เป็นผู้ประเมินว่าต้องแก้ระบบหรือเปลี่ยนสายหรือไม่

FAQ การใส่สายสวนปัสสาวะ