เปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ ต้องเตรียมอะไรบ้าง ขั้นตอน ใบอนุญาต และมาตรฐานที่ควรรู้

การเปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุไม่ได้มีเพียงการหาสถานที่ จัดห้องพัก และรับพนักงานมาดูแลเท่านั้น แต่เป็นกิจการที่อยู่ภายใต้กฎหมายสถานประกอบการเพื่อสุขภาพ ผู้ประกอบการจึงต้องกำหนดให้ชัดตั้งแต่แรกว่าจะให้บริการผู้สูงอายุรูปแบบใด เตรียมสถานที่และบุคลากรให้ตรงมาตรฐาน รวมถึงดำเนินการขอใบอนุญาตก่อนเปิดให้บริการจริง บทความนี้สรุปภาพรวมตั้งแต่การเลือกประเภทศูนย์ เอกสาร บุคลากร มาตรฐานสถานที่ ไปจนถึงสิ่งที่ควรเตรียมก่อนเริ่มดำเนินกิจการ

เปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ ต้องขอใบอนุญาตหรือไม่ ?

กิจการที่ให้บริการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิงเข้าข่ายสถานประกอบการเพื่อสุขภาพตามกฎหมาย ผู้ที่ต้องการเปิดศูนย์จึงควรตรวจสอบลักษณะบริการของตนเองและดำเนินการขออนุญาตจากกรมสนับสนุนบริการสุขภาพตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด ไม่ควรเริ่มจากการเปิดสถานที่ก่อนแล้วจึงค่อยตรวจสอบเรื่องใบอนุญาตภายหลัง เพราะรูปแบบบริการมีผลโดยตรงต่อสถานที่ บุคลากร และมาตรฐานที่ต้องจัดเตรียม

สิ่งสำคัญอีกประการคือคำว่า ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ บ้านพักผู้สูงอายุ และ Nursing Home ที่ใช้ทางการตลาด ไม่ได้เป็นตัวตัดสินประเภทใบอนุญาต ผู้ประกอบการต้องดูจาก ลักษณะการให้บริการจริง ว่าเข้าข่ายประเภทใด

ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุมี 3 ลักษณะ ต้องเลือกให้ตรงก่อนขออนุญาต

ตามหลักเกณฑ์ของกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กิจการการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิงแบ่งออกเป็น 3 ลักษณะ การเลือกให้ถูกตั้งแต่ต้นจะช่วยให้วางแผนสถานที่และบุคลากรได้ตรงกับรูปแบบกิจการ

1. ดูแลผู้สูงอายุระหว่างวัน หรือ Day Care

เป็นบริการที่ผู้สูงอายุเข้ามารับการดูแล ทำกิจกรรม ส่งเสริมสุขภาพ หรือฟื้นฟูในช่วงกลางวัน และกลับบ้านโดย ไม่มีการพักค้างคืน เหมาะกับครอบครัวที่ยังดูแลผู้สูงอายุที่บ้าน แต่ต้องการสถานที่ช่วยดูแลในช่วงเวลาทำงาน

2. บ้านพักผู้สูงอายุ หรือ Residential Home

เป็นบริการสำหรับผู้สูงอายุที่มีการจัดกิจกรรมส่งเสริมและฟื้นฟูสุขภาพ พร้อมจัดให้มีที่พำนักอาศัย ลักษณะนี้เหมาะกับผู้สูงอายุที่ยังสามารถช่วยเหลือตัวเองได้ในระดับหนึ่ง แต่ต้องการสภาพแวดล้อมและการดูแลที่เหมาะกับวัย

ผู้ประกอบการที่กำลังวางรูปแบบบริการนี้ควรทำความเข้าใจเพิ่มเติมว่า Residential Home ต่างจาก Nursing Home อย่างไร เพราะระดับการดูแลและกลุ่มผู้รับบริการต่างกัน

3. Nursing Home สำหรับผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิง

เป็นการดูแลและประคับประคองผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิง มีการดูแล ส่งเสริม และฟื้นฟูสุขภาพ พร้อมการพักค้างคืน จึงเหมาะกับผู้ที่ต้องการความช่วยเหลือในการดำเนินชีวิตประจำวันมากกว่ากลุ่ม Residential Home

หากมองในมุมการลงทุน ต้นทุน รายได้ และการบริหารกิจการ สามารถศึกษาแยกต่อได้จากบท ธุรกิจบ้านพักคนชรา เริ่มต้นอย่างไร เพราะบทนั้นเน้นมุมธุรกิจโดยเฉพาะ ส่วนบทนี้จะเน้นขั้นตอนและมาตรฐานในการเปิดสถานประกอบการ

ขั้นตอนเปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ ควรเริ่มจากอะไร

การเตรียมศูนย์ให้พร้อมควรทำเป็นลำดับ ไม่ควรรีบเช่าสถานที่หรือปรับปรุงอาคารก่อนศึกษาข้อกำหนด เพราะหากโครงสร้างอาคารไม่รองรับมาตรฐาน อาจต้องแก้ไขภายหลังและเพิ่มต้นทุนโดยไม่จำเป็น

1. กำหนดรูปแบบและกลุ่มผู้รับบริการ

ต้องตอบให้ได้ก่อนว่าจะเปิดแบบ Day Care, Residential Home หรือ Nursing Home รวมถึงจะรับผู้สูงอายุระดับใด เช่น ผู้ที่ยังช่วยเหลือตัวเองได้ ผู้ที่ต้องช่วยเหลือกิจวัตรประจำวัน หรือผู้มีภาวะพึ่งพิง

ตรงนี้มีผลต่อทุกอย่างตั้งแต่จำนวนบุคลากร ห้องพัก การจัดพื้นที่ อุปกรณ์ และแผนดูแลผู้รับบริการ

2. ตรวจสอบอาคารและสถานที่ก่อนลงทุน

สถานประกอบการต้องมีสภาพแวดล้อมเหมาะกับผู้สูงอายุ มีทางเข้าออกสะดวก พื้นที่ใช้งานปลอดภัย รวมถึงจัดสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ ให้สอดคล้องกับมาตรฐานที่กำหนด

ก่อนซื้อหรือเช่าอาคารจึงควรตรวจสอบทั้งเรื่องการใช้อาคาร การเข้าถึง ห้องน้ำ ทางเดิน ทางลาด พื้นที่พักอาศัย ระบบป้องกันอัคคีภัย และพื้นที่สำหรับการดูแลผู้รับบริการให้ครบก่อน

3. เตรียมผู้ดำเนินการและผู้ให้บริการ

คำว่า ผู้ประกอบกิจการ ผู้ดำเนินการ และผู้ให้บริการ มีหน้าที่ต่างกัน ผู้ประกอบกิจการคือเจ้าของกิจการ ส่วนสถานประกอบการบางลักษณะต้องมี ผู้ดำเนินการที่ได้รับใบอนุญาต เพื่อควบคุมดูแลการให้บริการ ขณะที่ผู้ดูแลหรือผู้ให้บริการต้องมีคุณสมบัติและขึ้นทะเบียนตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด

สำหรับกิจการลักษณะ 2 และ 3 ต้องให้ความสำคัญกับเรื่องผู้ดำเนินการตั้งแต่ก่อนยื่นขออนุญาต ไม่ควรรอจนสถานที่เสร็จแล้วจึงเริ่มหาบุคลากร

4. เตรียมเอกสารสำหรับยื่นขออนุญาต

เอกสารที่ใช้จะขึ้นอยู่กับรูปแบบผู้ประกอบกิจการและรายละเอียดของสถานที่ แต่โดยทั่วไปควรเตรียมข้อมูลสำคัญ เช่น

1. แบบคำขอรับใบอนุญาตประกอบกิจการ
2. เอกสารประจำตัวของผู้ประกอบกิจการ
3. ใบรับรองแพทย์ตามหลักเกณฑ์
4. เอกสารนิติบุคคล กรณีดำเนินการในรูปบริษัท
5. แผนที่ตั้งสถานประกอบการ
6. แบบแปลนหรือแผนผังพื้นที่ให้บริการ
7. เอกสารกรรมสิทธิ์ สัญญาเช่า หรือหนังสือยินยอมให้ใช้สถานที่
8. รายละเอียดผู้ดำเนินการและผู้ให้บริการ
9. เอกสารอื่นตามที่กรมสนับสนุนบริการสุขภาพกำหนด

ปัจจุบันกรมสนับสนุนบริการสุขภาพมีระบบ eSTA สำหรับกิจการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิง รวมถึงมีแบบฟอร์มและคู่มือสำหรับผู้ประกอบการให้ดาวน์โหลดจากระบบโดยตรง

5. เข้าสู่กระบวนการตรวจประเมินมาตรฐาน

การยื่นเอกสารไม่ได้หมายความว่าจะสามารถเปิดให้บริการได้ทันที สถานประกอบการจะต้องผ่านกระบวนการพิจารณาและตรวจประเมินตามมาตรฐานก่อนออกใบอนุญาต ผู้ประกอบการจึงควรจัดสถานที่ ระบบงาน และบุคลากรให้พร้อมสำหรับการตรวจตั้งแต่ก่อนยื่นคำขอ

มาตรฐานศูนย์ดูแลผู้สูงอายุที่ต้องเตรียมให้พร้อม

มาตรฐานไม่ได้ดูเพียงว่าอาคารใหม่หรือสะอาด แต่พิจารณาหลายด้านร่วมกัน โดยหลักสำคัญสามารถแบ่งได้เป็น 3 เรื่องใหญ่

1. มาตรฐานด้านสถานที่

พื้นที่ต้องเหมาะกับสภาพร่างกายของผู้สูงอายุ สามารถเดินหรือเคลื่อนย้ายได้อย่างปลอดภัย ลดจุดเสี่ยงต่อการสะดุด ลื่น หกล้ม และรองรับผู้ที่ใช้รถเข็นหรืออุปกรณ์ช่วยเดิน

ห้องพัก ห้องน้ำ ทางเดิน พื้นที่ส่วนกลาง และพื้นที่กิจกรรมจึงต้องออกแบบโดยคิดจากผู้ใช้งานจริง ไม่ใช่ออกแบบเหมือนบ้านพักทั่วไปแล้วนำมาปรับใช้ภายหลัง

2. มาตรฐานด้านความปลอดภัย

ควรมีระบบรองรับเหตุฉุกเฉิน ระบบป้องกันอัคคีภัย อุปกรณ์ช่วยเหลือที่เหมาะสม และแนวทางรับมือเมื่อผู้รับบริการเกิดอาการผิดปกติ รวมถึงมีการจัดเก็บยา อุปกรณ์ และของใช้ต่าง ๆ อย่างปลอดภัย

ที่สำคัญ ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุไม่ใช่โรงพยาบาล การกำหนดขอบเขตว่าศูนย์สามารถดูแลผู้รับบริการระดับใดจึงสำคัญมาก หากผู้สูงอายุมีภาวะทางการแพทย์ซับซ้อนเกินศักยภาพ ต้องมีระบบส่งต่อที่เหมาะสม

3. มาตรฐานด้านการให้บริการ

นอกจากจำนวนบุคลากรแล้ว ศูนย์ควรมีระบบประเมินผู้รับบริการก่อนเข้าพัก มีข้อมูลสุขภาพ ยา ข้อจำกัดในการดำเนินชีวิต และความช่วยเหลือที่แต่ละคนต้องการ เพื่อนำไปกำหนดแนวทางดูแลรายบุคคล

การจัดทำ Care Plan สำหรับผู้สูงอายุ ช่วยให้ทีมดูแลทำงานไปในทิศทางเดียวกัน โดยเฉพาะเมื่อมีผู้รับบริการหลายระดับ ตั้งแต่ผู้ที่ยังช่วยเหลือตัวเองได้ ไปจนถึงผู้ที่ต้องช่วยเรื่องการกิน การเคลื่อนไหว หรือการขับถ่าย

งบเปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ มีค่าใช้จ่ายอะไรบ้าง

งบประมาณจะแตกต่างกันมากตามขนาดสถานที่ จำนวนเตียง รูปแบบอาคาร และประเภทผู้รับบริการ จึงไม่ควรตั้งงบจากค่าเช่าสถานที่เพียงอย่างเดียว

ค่าใช้จ่ายหลักมักประกอบด้วยค่าปรับปรุงสถานที่ เตียงและเฟอร์นิเจอร์ อุปกรณ์ความปลอดภัย บุคลากร ค่าอบรม ค่าสาธารณูปโภค อาหาร งานซักล้าง และของใช้สิ้นเปลืองประจำวัน รวมถึงเงินทุนหมุนเวียนสำหรับช่วงเริ่มต้นที่จำนวนผู้รับบริการอาจยังไม่เต็มความจุ

ของใช้สิ้นเปลืองสำหรับศูนย์ดูแลผู้สูงอายุควรวางแผนตั้งแต่แรก

ของใช้ที่ต้องซื้อซ้ำทุกเดือนเป็นต้นทุนที่ผู้ประกอบการไม่ควรมองข้าม โดยเฉพาะศูนย์ที่รับผู้สูงอายุซึ่งมีปัญหาการควบคุมการขับถ่าย เช่น ผ้าอ้อมผู้ใหญ่ แผ่นรองซับ ถุงมือ อุปกรณ์ทำความสะอาด และผลิตภัณฑ์ดูแลสุขอนามัย

การวางแผนปริมาณใช้ต่อเดือนและสต๊อกสำรองช่วยให้บริหารต้นทุนได้ง่ายขึ้น สำหรับศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ โรงพยาบาล หรือหน่วยงานที่ใช้สินค้าเป็นจำนวนมาก สามารถวางแผนจัดซื้อทั้ง ผ้าอ้อมผู้ใหญ่ราคาส่ง และ แผ่นรองซับผู้ใหญ่ราคาส่ง ให้เหมาะกับจำนวนผู้ใช้งานและปริมาณการใช้จริง เพื่อควบคุมต้นทุนและลดปัญหาของใช้จำเป็นขาดสต๊อก

ก่อนเปิดศูนย์ ลองมองจากมุมของครอบครัวที่จะมาใช้บริการ

อีกวิธีหนึ่งที่ช่วยให้วางระบบบริการได้ดีขึ้นคือมองย้อนกลับจากสิ่งที่ลูกค้าใช้ตัดสินใจ ครอบครัวมักไม่ได้ดูแค่สถานที่สวย แต่ดูใบอนุญาต บุคลากร ความสะอาด ความปลอดภัย ระบบฉุกเฉิน การสื่อสารกับญาติ และความชัดเจนของค่าใช้จ่าย

ผู้ประกอบการสามารถใช้เกณฑ์ในบท ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุที่ไหนดี ต้องเช็กอะไรบ้างก่อนเลือก เป็น Checklist อีกด้านหนึ่ง เพื่อดูว่าศูนย์ที่กำลังเตรียมมีข้อมูลและมาตรฐานเพียงพอให้ครอบครัวตัดสินใจหรือยัง

สรุป การเปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุควรเริ่มจากกฎหมายก่อนสถานที่

การเปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุควรเริ่มจากกำหนดลักษณะบริการให้ชัดว่าเป็น Day Care, Residential Home หรือ Nursing Home จากนั้นจึงตรวจสอบสถานที่ บุคลากร เอกสาร และมาตรฐานให้สอดคล้องกับประเภทกิจการ ก่อนยื่นขออนุญาตผ่านขั้นตอนของกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ

ไม่ควรเริ่มจากการเช่าอาคาร ตกแต่ง หรือซื้ออุปกรณ์จำนวนมากก่อนตรวจสอบข้อกำหนด เพราะหากสถานที่หรือรูปแบบบริการไม่ผ่านมาตรฐาน อาจต้องแก้ไขภายหลังและเพิ่มต้นทุนโดยไม่จำเป็น หลังได้รับอนุญาตแล้วจึงค่อยพัฒนาระบบ Care Plan การจัดเวร ของใช้สิ้นเปลือง และกระบวนการดูแลให้เหมาะกับกลุ่มผู้สูงอายุที่ศูนย์รับผิดชอบ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการเปิดศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ

อ้างอิง – กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ — ระบบกิจการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิง และเอกสารการขออนุญาต